2010 Yılı Kazı Raporu

2010 Yılı Kazı Raporu

Category : Kazı Raporları

Nurettin KOÇHAN*
Korkmaz MERAL

 

Kyzikos antik kenti, Balıkesir İli Erdek İlçesi sınırları içinde, antik dönemde Arktonnesos (Ayı Adası) ya da Arkton Oros (Ayılar Dağı) olarak anılan Kapıdağı Yarımadası’nın anakara ile birleştiği kıstağın güney ucuna yakın kısımda, Erdek-Bandırma karayolu üzerinde yer almaktadır.

Antik kentteki 2010 yılı kazı çalışmaları 08 Temmuz-17 Ağustos 2010 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir[1]. Erdek Özel İdare Müdürlüğü’ne para aktarımının yapılması ve Bakanlık temsilcisi olarak Çanakkale Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’ndan Elif Kavas’ın görevlendirilmesi üzerine kazıya başlanmıştır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ve Erdek Belediyesi’nin maddi katkılarıyla sürdürülen 2010 yılı kazı çalışmaları esas olarak Hadrian Tapınağı’nda yoğunlaştırılmasına karşın, ayrıca Bakanlıktan gelen yazılar doğrultusunda sit alanıyla ilgili çalışmalar da yapılmıştır.

Hadrian Tapınağı Kazı Çalışmaları

2006-2009 yılları arasında tapınağın doğu ön ve güney uzun yönde çalışmalara devam edilirken 2010 yılı çalışmaları tapınağın sadece güney uzun yönünde batıya doğru yapılmıştır. Daha önceki yıllarda kazılan, ancak otlarla kaplanmış alan temizlenmiş, hem gelen ziyaretçilere daha düzenli bir alan sunulmuş, hem de çıkan buluntuların sağlıklı değerlendirilmesi için kareleme çalışmaları yenilenmiştir.

Güney uzun yönünde kazıya 25 A-D açmalarından başlanmış ve batıya doğru 31 A-E açmalarının bir bölümüne kadar kazılmıştır (Çizim; Resim 1, 2). Bu açmalarda geçen yıl olduğu gibi bu yılda tapınağın stylobatı ile üst yapısına ait bezemeli mimari parçalar, frize işlenmiş olan insan ve hayvan figürlerinin vücutlarına ait parçaların yanı sıra ayrıca 196 adet sikke bulunmuştur.

Çizim 2
SAMSUNG DIGITAL CAMERA
Resim 2

2006-2009 yılları arasında devam eden çalışmalarda tapınağın güneybatı köşesi ortaya çıkarılamamıştı. En azından tapınağın uzunluğunu tam olarak tespit etmek amacıyla 2010 yılı çalışmaları sadece güney uzun yönde yoğunlaştırılmış ve güneybatı köşenin kuzeye döndüğü kısım belirlenebilmiştir (Resim 2). Tapınağın güneybatı köşesinde 28/29 D açmalarının birleşme yerinde krepisin kuzeye döndüğü belirlenmiştir. Bunun üzerine zemin seviyesindeki merdiven basamağının 28/29 D açmalarının birleşme yerinde mermer zemin döşemesi ile birleştiği kısımdan doğuda 6 D açmasında alt krepisin basamağının mermer zemin döşemesi ile birleştiği kısma kadar alınan ölçüler sonucunda Kyzikos Hadrian Tapınağı’nın 116.23 m uzunluğa sahip olduğu tespit edilmiştir (Çizim 1). Bu ölçüleriyle Anadolu’daki büyük boyutlu tapınaklar[2] arasındaki yerini almıştır.

Kazılar sırasında bulunan sütun başlıklarına ait parçalardan da anlaşılacağı gibi korinth düzeninde ve dipteral planlı olduğu düşünülen tapınağın etrafının mermer bloklarla döşeli olduğu tespit edilmiştir[3].

Doğu batı yönünde uzanan 7 adet galeri üzerine oturtulan tapınağın planı ve ölçüleri konusunda net bir bilgiye sahip olmadığımız için, bu güne kadar yapılan çalışmalarda stylobat ölçüsü olarak Ancona’lı Cyriacus’un verdiği 160 x 360 ayak kabul edilmiştir[4]. Cyriacus’un verdiği bu bilgiyi dikkate aldığımızda tapınağın stylobatının 48.84 x 106.56 m ölçülerinde olması gerekir. Ancak Cyriacus’un bu ölçüyü tam olarak nereden aldığı da kesin olarak bilinmiyor.

2010 yılı kazı çalışmaları sonucu güneybatı köşe tam olarak ortaya çıkarıldığı için, güney uzun tarafta en alt krepis seviyesinden ölçüsü alındığında uzunluğunun 116.23 m olduğu tespit edilen tapınağın, stylobat düzeyindeki uzunluğunun ise yaklaşık 107 m olduğu tahmin edilmektedir (Çizim 2). Ancak üst bölümün tahrip olması şimdilik bunu net olarak ortaya koymamızı engellemektedir (Resim 4).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Tapınağın oturduğu galerilerin üzeri temizlendiğinde stylobat ölçülerini netleştirmek mümkün olacaktır. Yinede bugünkü veriler dikkate alındığında Kyzikos Hadrian Tapınağı’nın özellikle Didyma Apollon Tapınağı ile yaklaşık aynı ölçülere sahip olduğu söylenebilir.

Güney uzun tarafta zemin döşemesinden itibaren beşinci basamakta yer alan havalandırma boşlukları, hemen kuzeyinde yer alan ve boydan boya uzanan galerilere açılmaktadır (Çizim 3; Resim 5).
Çizim 3
Resim 5

Bu havalandırma boşluklarının 14 adet olduğu tespit edildi. Havalandırma boşluklarının başladığı basamaktan ilk galeriye kadar olan genişlik 5.28 ile 5.78 m arasında değişmektedir. Buna göre uzun yöndeki dış sütunların, üst krepis ile ilk galeri arasına yerleştirilmiş olması gerekiyor[5]. Uzun kenarlardaki ikinci sütun sırası da, birinci ve ikinci galerinin arasında yer almış olmalıdır (Çizim 2).

Bugüne kadar yapılan çalışmalarda tapınağın sütun sayıları da tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar tapınağın 6 x 15 sütun[6], bazıları 8 x 15 sütun[7] ve bazıları da 8 x 17 sütuna[8] sahip olduğunu kabul eder. Bu önerilerde Cyriacus’un ölçülerine tam olarak güvenilmediğini gösterir. . Tapınağın ön kısmında 8 sütun olduğu genelde kabul ediliyor. Çünkü Cyriacus’un çizimlerinde[9] ve bazı Kyzikos sikkelerinde[10] önde 8 sütunlu tapınak resimleri var.

2009 kazı döneminde tapınağın doğu ön kısmında bir sütun kaidesine ait iki parça bulunmuştu[11]. Bu kaidenin kare alt kısmının bir kenar uzunluğunun 2.53 m, sütun tamburunun oturduğu kısmın çapının ise 2.13 m olduğu tespit edildi (Çizim 4).
Çizim 4

Tapınağın sütunları plana işlenirken sütun aralıklarının çaplarına oranı göz önüne alınması gerektiğinden, tapınaktaki sütun sayılarının belirlenmesin de bu kaide parçalarının bulunmasının önemi anlaşılmaktadır. Yukarıda yaptığımız açıklamalara göre, sütun kaideleri arasındaki boşluğu ortalama 4.26 m kabul edersek uzun güney yöne doğudan başlayarak sütunları yerleştirebiliriz. Buna göre havalandırma boşlukları arasına birer sütun yerleştirdiğimizde 14. havalandırmadan sonra da iki sütun yerleştirecek kadar boşluk kalmaktadır. Bundan hareketle dipteros planlı tapınak 8 x 16 sütuna sahip olmalıdır (Çizim 2). Çünkü 8 x 15 sütun dizimini kabul edersek kısa kenarlarda ya daha fazla boşluk kalacak, ya da sütunların daha aralıklı yerleştirilmiş olduğunu kabul etmemiz gerekecektir. Aynı şekilde 8 x 17 sütun dizimi kabul edildiğinde de sütunların daha sık yerleştirilmiş olmaları gerekecek ve sonuçta bazı sütunlar havalandırma boşluklarının üzerine gelecektir. Ancak bunları daha kesin ifade edebilmek ve doğrulamak için kazıya biraz daha devam etmemiz en azından stylobat ölçülerini kıssa kenarlarda da kesin olarak ortaya koymamız gerekmektedir.

Tapınağın güney tarafında geçen yıl yapılan çalışmaları destekleyen ve sütunlar hakkında daha sağlıklı bilgiler edinmemizi sağlayan parçalar çıkmaya devam etti. Geçen yıllarda iki metrenin üzerinde çapa sahip sütun tamburları bulunmuştu. 2010 yılında ise bu sütunların nasıl yapıldığına yardımcı olacak parçalar bulundu. 2006-2010 yılları arasında yapılan kazılarda çıkarılan sütun parçaları dikkate alındığında tapınağın tam olarak bitirilemediği de söylenebilir. Çünkü yarı işlenmiş veya çizilerek işlenmeye hazır hale getirildiği halde hiç işlenmemiş sütun parçaları da bulundu (Resim 6).

 

Resim 6
2009 kazı sezonunda 22 C açmasında zemin döşemesine ulaşmıştık. Bu yılki çalışmalarda ortaya çıkarılan zeminin, güneybatı köşeye kadar, yer yer tahrip olsa da, devam ettiği görüldü. Ayrıca 2010 yılı çalışmalarında tapınağın güney uzun tarafın batı köşesine yakın krepis basamaklarına paralel uzanan iki duvar kalıntısı tespit edildi (Resim 1). Çok az bir kısmı ortaya çıkarılan ve zemin döşemesi seviyesinden başlayan ve aşağı doğru inen bu bölümün tapınağın oturduğu terasa, deniz tarafından çıkışı sağlayan merdiven basamakları olabileceğini düşünüyoruz. İlerleyen kazı dönemlerinde bu bölümün işlevi daha açık bir şekilde ortaya konacaktır.

2010 kazı dönemi çalışmaları sırasında tapınağın güneybatı tarafında da, 2008 kazılarında doğu ön tarafta bulunan örnekle[12] benzerlik gösteren kireç yakma alanı tespit edildi (Resim 3).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Bu da 20. yüzyılın birinci yarısında tapınağın belirli yerlerinde kireç kuyuları oluşturularak, antik yazarların övgüyle söz ettikleri o muhteşem eserin yavaş yavaş yok edildiğini gösteriyor. Ayrıca bu sezon çalışmalarında tapınağın batı kısa kenarın güney köşesinde tapınakla ilgisi olmayan ve basamaklarla farklı bir yapı sergileyen duvar kalıntıları tespit edildi (Resim 2).

2010 yılı kazı çalışmaları sırasında daha önceki kazı dönemlerinde olduğu gibi tapınağa ait çok sayıda bezemeli mimari parçalar (Resim 8), sütun parçaları ve frize ait kabartmalar (Resim 9) ortaya çıkarıldı. Özellikle bu dönem çalışmaları sırasında bulunan çörtenin (Resim 7) iç kısmında, demirden 3 adet nokta aleti ile 7 adet düz keski bulundu (Resim 10).
Resim 8
ç2
SAMSUNG DIGITAL CAMERA
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Mermer işleyen ustalara ait bu aletleri, tapınak yıkıldıktan sonra, başka yerlerdeki yapılarda kullanılmak üzere mermer malzemeyi götürmek isteyen kişiler için hazırlayan ustaların kullanmış olabileceğini düşünüyoruz.
Ayrıca bu dönem çalışmaları sırasında tapınağın batı tarafında dolgu toprak içinden bir arada toplam 196 adet bronz sikke bulundu (Resim 11). Birinin üzerindeki kalıntı izinden dolayı bez torba içinde saklandığı anlaşılan sikkelerin Roma İmparatorlarından Constantin I (307-337) dönemine ait olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü ele geçen bu sikkelerin bir kısmının ön yüzünde Constantin I portresi arka yüzlerinde ise imparatorun egemenlik yılını simgeleyen çelenk içinde VOT XXX lejantı verilmiştir (Resim 11). Bu sikkelerin arka yüzlerinin alt bölümünde ise Kyzikos darphanesinde basıldığını gösteren SMK lejantı yer almaktadır[13].
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Kazının sonunda güney ve doğu yöndeki çalışma alanları temizlendi, çizimleri yapıldı ve fotoğrafları çekildi. Kazı bitiminde Kyzikos Hadrian Tapınağı’nda ele geçen 139 parça envanterlik eserden 1 adedi büyük boyutlu olması ve daha sonraki yıllarda yapılması düşünülen restorasyon çalışmalarında kullanılmak üzere tapınak alanında bırakılırken, 138 adedi ise Bandırma Arkeoloji Müzesi’ne teslim edildi. Yine tapınak alanından çıkarılan 21 adet taşınmaz ve 149 adet taşınır etütlük eser tarafımızdan müze görevlilerine teslim edilmiştir.

Sit alanı çalışmaları
Kazı süresince Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün 08.07.2010 tarih ve 145835 sayılı yazılarına istinaden Bandırma-Erdek Karayolu Aşağıyapıcı Kavşağı ile ilgili ve ayrıca Balıkesir Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nün 23.06.2010 tarih ve 3158 sayılı yazıları ile Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 22.11.2010 gün ve 138 toplantı sayılı yazılarına istinaden, kentin Erdek ilçesi tarafında kamplar yol ayrımının altında kalan alanda sit sınırının yeniden belirlenmesine yönelik çalışmalar yapıldı. Bu kapsamda toplam 38 sondaj çalışması yapılarak hazırlanan 20.09.2010 tarihli rapor gerekli birimlere iletildi.

 

 

 

*Yrd.Doç.Dr. Nurettin KOÇHAN, Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 25240-ERZURUM

Yrd.Doç.Dr. Korkmaz MERAL, Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 25240-ERZURUM

[1] Başkanlığımdaki kazıya Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yrd.Doç.Dr. Korkmaz MERAL, Doktora öğrencisi Hacer MOTOR, Yüksek Lisans öğrencileri Ahmet Cüneydi HAS ve Ahmet TERCANLIOĞLU ile Lisans öğrencilerinden Yaşar ARLI, Selçuk KARADUMAN, Ayşe YILDIRIM, Burçin TÜLÜ, Asiye ERDOĞAN, Leyla KILIÇ ve Yağmur Burcu GENÇARSLAN katılmıştır. Kazı çalışmalarına izin veren, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne, kazımızı destekleyen, Balıkesir Valiliğine, Erdek Belediye Başkanlığına, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dekanlığı’na, Bakanlık temsilcisi Elif Kavas’a ve kazı ekibine teşekkür ederim.

[2] E. Akurgal, Anadolu Uygarlıkları (1993) 400, 458, Şekil 320, 355

[3] N. Koçhan, “The Temple of Hadrian at Cyzicus in The Light of Excavations” Cyzique, une cité majeure et méconnue de la Propontide antique, Paul Verlaine Universite, Colloque 3 et 4 Mars 2011 Metz-Fransa.

[4] T. Reinach, “Lettre â J. B. de Rossi au Sujet du Temple d’Hadrien â Cyzique” BCH 14, 1890,526; F. W. Hasluck, Cyzicus (Cambridge 1910), 11; A.Barattolo, “The Temple of Hadrian – Zeus at Cyzicus. A new proposed reconstruction for a fresh architectonic and ideological interpretation”. IstMitt. 45, 1995, 79,84.

[5] N. Koçhan, “The Temple of Hadrian at Cyzicus in The Light of Excavations” Cyzique, une cité majeure et méconnue de la Propontide antique, Paul Verlaine Universite, Metz-Fransa, Colloque 3 et 4 Mars 2011.

[6] T. Reinach, “Lettre â J. B. de Rossi au Sujet du Temple d’Hadrien â Cyzique” BCH 14, 1890, 525,526.

[7] F. W. Hasluck, Cyzicus (Cambridge 1910), 14;B. Ashmole, “Cyriac of Ancona and the Temple of Hadrian at Cyzicus” Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 19, 1956, 182.

[8] A. Barattolo, “The Temple of Hadrian-Zeus at Cyzicus. A New Proposed Reconstruction for a Fresh Architectonic and Ideological Interpretation”. IstMitt. 45, 1995, 96, Fig.4; B. Burrell, “Temples of Hadrian, not Zeus” Greek, Roma and Byzantine Studies 43-1, 2002/3, 37.

[9] T. Reinach, “Lettre â J. B. de Rossi au Sujet du Temple d’Hadrien â Cyzique” BCH 14, 1890,527,528;B. Ashmole, “Cyriac of Ancona and the Temple of Hadrian at Cyzicus” Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 19, 1956,184, Pl.35c.

[10] R. M. Ertüzün, Kapıdağı Yarımadası ve Çevresindeki Adalar. Tarih ve Arkeolojisi Üzerinde Araştırmalar (Ankara 1964),136, Res.26; A.Barattolo, “The Temple of Hadrian -Zeus at Cyzicus. A New Proposed Reconstruction for a Fresh Architectonic and Ideological Interpretation”. IstMitt. 45, 1995, 65; J. Delaine, “The temple of Hadrian at Cyzicus and Roman Attitudes to Exceptional Construction” Papers of the British School at Roma, LXX, 2002, 205, Fig.1.

[11] N. Koçhan, “The Temple of Hadrian at Cyzicus in The Light of Excavations” Cyzique, une cité majeure et méconnue de la Propontide antique, Paul Verlaine Universite, Colloque 3 et 4 Mars 2011 Metz-Fransa; N. Koçhan-K. Meral-H. Motor-A.C. Has, “Kyzikos 2009” 32. Kazı Sonuçları Toplantısı 1. Cilt (Ankara 2011) 190, Resim 5.

[12] N. Koçhan-K. Meral-H. Motor-A.C. Has, “Kyzikos 2009” 32. Kazı Sonuçları Toplantısı 1. Cilt (Ankara 2011) 189, Resim 4.

[13] N. Baydur, Roma Sikkeleri (1998) 96


Leave a Reply

Kyzikos Harita

N. KOÇHAN, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları, Bursa 2011, Çiz. 2

N. KOÇHAN, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları,Bursa 2011, Çiz. 2