2011 Yılı Kazı Raporu

2011 Yılı Kazı Raporu

Category : Kazı Raporları

Nurettin KOÇHAN*
Korkmaz MERAL

 

Kyzikos antik kenti, Balıkesir İli Erdek İlçesi sınırları içinde, Erdek-Bandırma karayolu üzerinde yer almaktadır.

Antik kentteki 2011 yılı kazı çalışmaları 07 Temmuz-12 Ağustos 2011 tarihleri arasında[1], Erdek Özel İdare Müdürlüğü’ne para aktarımının yapılması ve Bakanlık temsilcisi olarak Erzurum Arkeoloji Müzesi’nden Dr. Ertan KÜÇÜKEFE’nin gelmesiyle başlanmıştır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Erdek Belediyesi ve Balıkesir Valiliği ve İl Özel İdaresin’nin maddi katkılarıyla yapılan 2011 yılı kazı çalışmaları Hadrian Tapınağı’nda sürdürüldü. Ayrıca daha önce planlandığı şekilde kentin batı kısmında yer alan Nekropol alanında Jeofizik çalışmalarına başlandı. Bunların dışında Bandırma – Erdek karayolu üzerindeki Tatlısu Kavşağında yapılan karayolu düzenlemeleri nedeniyle, bu alanda çalışmalar yapılmış ve Bakanlığa rapor sunulmuştur.

Hadrian Tapınağı Kazı Çalışmaları

Önceki yıllarda kazılan, ancak otlarla kaplanan alan temizlenmiş (Resim 5), hem gelen ziyaretçilere daha düzenli bir alan sunulmuş, hem de çıkan buluntuların sağlıklı değerlendirilmesi için kareleme çalışmaları yenilenmiştir.
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

2006-2009 yılları arasında tapınağın doğu ön yüzünde ve güney uzun yüzde çalışmalara devam edilirken, 2010 yılında tapınağın uzunluğunu belirlemek için çalışmalar sadece güneybatı alanda yoğunlaştırılmış ve tapınağın 116.23 m uzunluğa sahip olduğu tespit edilmişti[2].

2011 yılı çalışmaları tapınağın batı tarafında kuzeye doğru devam ettirilmiştir. Batı yönünde kazıya 28-31 E açmalarından başlanmış ve kuzeye doğru 27-31 G açmalarının bir bölümüne kadar devam edilmiştir (Çizim 1).
Çizim 1

2010 yılı çalışmalarında kazının son günlerine doğru tapınakla farklı işçilik gösteren duvar kalıntılarıyla karşılaşmıştık. 2011 yılında bu alanda devam eden çalışmalarda, bu yapının geç dönemde tapınağın güneybatı kısmına eklendiği anlaşılmıştır (Çizim 2).

Çizim 2
Duvar işçiliği, kullanılan moloz taşlar ve devşirme malzemeler bu düşüncemizi desteklemektedir. 2011 yılı çalışmalarının sona ermesi nedeniyle yapının kuzey ve doğu kısmı tam olarak ortaya çıkarılamamış, bu nedenle plan ve işlevi de kesin olarak tespit edilememiştir. Batıya yönelik bu yapının 1.30 m eninde, alttan üste doğru kademeli olarak daralan batı dış duvarı (Resim 2 ) üzerinde yer alan kapı 2.00 m genişliğindedir (Çizim 2; Resim 3 ).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Kapıdan girildiğinde kuzey-güney yönünde uzanan, kuzey taraftaki derinliği 5.25 m olan ön odaya, buradan 2.40 m genişliğinde ikinci kapı ile olasılıkla ana odaya ulaşılmaktadır. Bu odanın kuzey duvarı belirlenmesine karşın, tapınağın krepis basamakları üzerinde yer aldığını düşündüğümüz güney duvarı tamamen tahrip olduğundan belirlenememiştir. Ana odanın kapısından doğuya doğru 4.20 m ilerlememize rağmen kazılan alanın dışında kaldığından doğu duvarı bulunamamıştır.

F.W. Hasluck 1910 yılında yayınlanan Cyzicus kitabında, Bizans döneminde tapınağın kilise olarak kullanılmış olabileceğini belirtmektedir[3]. Cyril Mango, Anastasius Sinaita’ya atfen bir kiliseden söz etmekte[4] ayrıca I. Leon döneminde (MS 457-474) bir tapınağın Bakire Meryem’e adanmış bir kiliseye dönüştürüldüğünü yazmaktadır[5]. Buradan Kyzikos’da bulunan bir tapınağın kiliseye çevrildiği anlaşılıyor. Ancak belirtilen yapının Hadrian Tapınağı olduğu söylenemez. Çok anıtsal olan bu yapı kiliseye çevrilmiş olsaydı, 15. yüzyılda tapınağı gören Cyriacus bunu mutlaka belirtirdi. Ancak Hadrian Tapınağının güney batı köşesine eklenen yapı, ya Cyriacus’dan sonra yapıldı, ya da küçük olması nedeniyle Cyriacus’un dikkatini çekmedi. Bu yapının giriş odası ve ana odanın ortaya çıkarılan kısmı, Yunanistan’ın Ligourio kentinde[6] MS 1080 de, Mistra kentinde[7] MS 1428 de ve Bulgaristan’ın Preslav kentinde[8] MS Erken 10. yüzyılda inşa edilen kiliselerin giriş (atrium) ile büyük benzerlik göstermektedir. Buna göre tapınağın kiliseye dönüştürülmediğini, ancak yıkılan batı kısmına küçük bir kilise yapılmış olabileceğini söyleyebiliriz. Fakat bugün için bunu kesin ortaya koyabilecek buluntu henüz bulunmuş değil. Önümüzdeki kazı dönemlerinde çıkacak buluntuların yapının işlevini belirlememize yardımcı olacağını umuyoruz

2011 yılında, tapınağın güneybatısında 2010 yılında tespit ettiğimiz duvar kalıntılarının işlevini belirlemek için 3×3 m ölçülerinde sondaj çalışması yaptık (Çizim 1; Resim 5). Tapınağın merdiven basamaklarından 7.50 metre güneyde dört basamak ortaya çıkarıldı. Kesin olmamakla birlikte tapınak alanının deniz seviyesine doğru olan eğimi dikkate alındığında, bunların Kyzikos Hadrian Tapınağı’nın güney uzun tarafında bir teras düzenlemesi veya tapınak alanına çıkışı sağlayan basamaklar olabileceğini göstermektedir. Bu alanın işlevinin tam olarak belirlenebilmesi alanda biriken moloz taşların kaldırılması ve yeni bir düzenlemenin yapılmasıyla mümkün olacaktır. Şimdilik çalışma alanına giriş yapabildiğimiz tek yer olduğu için burada kazı yapılamamaktadır.

Tapınağın güneydoğu köşesinin tam olarak belirlenmesine yönelik yapılan sondaj çalışmasında ise güney taraftaki mermer zemin döşemesinin devamı ortaya çıkarıldı. Ayrıca basamakların mermerle kaplandığını gösteren uygulamanın bir bölümü tespit edildi. Burada bir adet I. Constantius’a ait sikke bulundu (MS 305/6). Alanda biriken moloz taşları kaldırıp tapınağa ait büyük boyutlu parçalar kazı alanının kenarına aldıktan sonra boydan boya zemin ve merdiven basamaklarının tamamen ortaya çıkarılması mümkün olacaktır.

Bu dönem çalışmaları sırasında daha önceki kazı dönemlerinde tapınağın güney uzun kenarında olduğu gibi[9], batı tarafında da önceki yıllarda çıkan örneklerle yaklaşık aynı boyutlarda pithoslar bulunmuştur. Bunların içleri tamamen toprak ve taş parçalarıyla dolu olup, depremler sonucu yıkılan tapınağın bölümlerinin ve üstteki dolgunun baskısı ile onarılamayacak derecede parçalanmış oldukları görülmüştür. Hemen hemen her kazı döneminde karşılaştığımız pithoslar, olasılıkla Orta Çağda bu alanın depolama amacıyla kullanıldığını ortaya koymaktadır. 2011 yılı çalışmalarında da aşınmış ve çok küçük parçalara bölünmüş üst yapıya ait mimari bezeme parçalarının yanı sıra frize işlenmiş çok sayıda insan (Resim 8-10) figürlerinin uzuvlarına ait parçalar da ele geçmiştir.

 

SAMSUNG DIGITAL CAMERA
SAMSUNG DIGITAL CAMERA
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Özellikle daha önceki kazı dönemlerinde tapınağın doğu tarafında ele geçen örneklerde olduğu gibi, sütun tamburuna ait tamamlanmamış parçaların bulunması (Resim 6)
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

sütun yivlerinin yapılışı konusunda bilgi vermesi açısından önemlidir. Ayrıca geç dönemde yapıya eklendiğini düşündüğümüz bölümün içinde 120 cm yüksekliğinde, 130 cm genişliğinde sadece akantus yapraklarının korunduğu korinth sütun başlığına ait parça ele geçmiştir (Resim 7).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Oldukça kaliteli bir işçiliğe sahip olan başlığın üzerindeki izlerden boyalı olduğu anlaşılmaktadır. Kazı çalışmaları sırasında çıkarılan üst yapıya ait mimari parçaların 15. yüzyıldan beri büyük oranda zarar gördüğü, daha önce olduğu gibi bu kazı döneminde de tespit edilmiştir. Bunda alanın uzun yıllar kireç ocağı olarak kullanılmasının etkisi fazladır.

Kazının sonunda çalışma alanı temizlendi, çizimleri yapıldı ve fotoğrafları çekildi. Kazı bitiminde Kyzikos Hadrian Tapınağı’nda ele geçen 11 parça envanterlik eserden 2 adedi büyük boyutlu olması ve daha sonraki yıllarda yapılması düşünülen restorasyon çalışmalarında kullanılmak üzere tapınak alanında bırakılmış, 9 adedi ise Bandırma Arkeoloji Müzesi’ne teslim edilmiştir. Yine tapınak alanından çıkarılan 3 adet taşınmaz ve 17 adet taşınır etütlük eserde müze görevlilerine teslim edilmiştir.

2011 yılı kazı çalışmalarında, tapınak alanında daha önce başlattığımız çalı ve ağaç temizliğine devam edildi (Resim 1-4).

 

SAMSUNG DIGITAL CAMERA
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Çünkü kazı döneminde alanın sınırlarını belirlemek için yaptığımız çalışmalar sırasında yoğun çalı tabakası nedeniyle sıkıntılar yaşanmaktaydı. Ağaç ve çalıların temizlenme çalışmalarının tamamlanması sonrası sınırlarını belirlediğimiz alanın koruma amaçlı olarak tel örgü içine alınması da kolaylaşacaktır. Bu çalışmalar tamamlandığında Hadrian Tapınağının hem mevcut görselliği ön plana çıkacak hem de gelen ziyaretçilere daha gezilebilir alan sunulmuş olacaktır.

Nekropol Alanı Arkeojeofizik Araştırmaları

Hadrian Tapınağı’nda kazı çalışmalarının sürdürülmesinin yanı sıra kentin batısında bulunan nekropolde de Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Çağrı ÇAYLAK başkanlığında bir ekip arkeojeofizik çalışmaları yapmıştır. . Kyzikos antik kentinin batı Nekropol alanında yapılan arkeojeofizik çalışmada, manyetik yöntem uygulanarak, yeraltındaki mezarların belirlenmesine çalışılmıştır.

Çalışma Sahasından Manyetik Verilerin Elde Edilmesi: Çalışma alanında kaba manyetik ölçüler alınmış ve detaylı manyetik ölçüm yapılması için çalışma alanı olarak 40×60 m boyutlarında, 2400 m2 ’lik alan belirlenmiştir. Yeraltındaki olası arkeolojik yapı da göz önüne alınarak, profillerin aralıkları 0.5 m, her bir profil üzerindeki ölçüm noktası aralıkları yine 0.5 metre olarak alınmıştır. Toplam 9.840 adet ölçü değeri elde edilmiştir.

Veri Analizi: Çalışma alanının kutba indirgenmiş manyetik anomalilerine analitik sinyal yöntemi uygulanmıştır.

Bulgular: Manyetik prospeksiyon ve yorumlama çalışmalarında, çalışma sahasından alınan manyetik verilerin haritalanması, verilerin değerlendirilmesi ve yorumlanabilmesi için veri işlem teknikleri uygulanmıştır. Araziden toplanan manyetik ölçüm değerlerini genel olarak görebilmek için öncelikle manyetik anomali haritaları haline dönüştürülmüş ve 40 x 60 metre boyutlarında, 2400 m2 ’lik alandan alınan manyetik ölçümler anomali haritasında gösterilmiştir.

Nekropol alanında manyetik anomaliye neden olan yapıların konumlarının ve sınırlarının belirlemesi için kutba indirgenmiş veriye, analitik sinyal tekniği uygulanmıştır. Analitik sinyal uygulanmış manyetik anomali haritası incelendiğinde 1, 2, 3 ve 4 nolu bölgeye odaklanılmış, bu bölgelerin yer altı yapı kalıntılarını temsil edebileceği düşünülmüştür. Ayrıca, bu dört bölge için 3B manyetik anomali kabartma haritaları çizilmiştir (Çizim 3, 4)

Çizim 3
Çizim 4

Sonuç olarak Kyzikos antik kentinin nekropol alanında manyetik ölçümler yapılmıştır. Çalışmanın veri işlem aşamasında ise anomali haritası haline getirilen manyetik ölçümlerin görüntülerinin iyileştirilmesi ve anomalilerin belirgin hale getirilmesi amacıyla kutba indirgenme ve analitik sinyal işlemleri uygulanmıştır. Analitik sinyal uygulanmış manyetik anomali haritaları ve manyetik anomalilerin 3B kabartma haritaları incelendiğinde 1., 2., 3. ve 4. bölgede yüksek manyetik değerli anomaliler gözlenmiştir. Bu bölgelerde arkeolojik yapı kalıntılarının tahmini yerleri ve sınırları kolaylıkla gözlenebilmektedir.

Çalışmanın ikinci aşamasında, bu belirtilerin olduğu bölgelerde elektrik tomografi yöntemi uygulanacaktır. Elektrik tomografi yöntemiyle arkeolojik yapıların yeri ve derinliği, iki ve üç boyutlu modellerle ortaya çıkarılacaktır.

 

 

 

Yrd.Doç.Dr. Nurettin KOÇHAN, Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 25240-ERZURUM

Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 25240-ERZURUM

[1] Başkanlığımdaki kazıya Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Çağrı ÇAYLAK, Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Arş. Gör. Ahmet Cüneydi HAS, Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yüksek Lisans öğrencileri, Ahmet TERCANLIOĞLU, Elif YAVUZ, Semra KARABIYIK, Yaşar ARLI ve Ayşe YILDIRIM ile Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğrencileri katılmıştır. Kazı çalışmalarına izin veren ve maddi yönden destekleyen Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne, destekleyen, Erdek Belediye Başkanlığına, Balıkesir Valiliği İl Özel idaresine, Erdek Kaymakamlığı’na, Bakanlık temsilcisi Dr. Ertan KÜÇÜKEFE’ye ve kazı ekibine teşekkür ederim.

[2] N. Koçhan, “The Temple of Hadrian at Cyzicus in The Light of Excavations” Cyzique, une cité majeure et méconnue de la Propontide antique, Paul Verlaine Universite, Colloque 3 et 4 Mars 2011 Metz-Fransa; N. Koçhan, K. Meral, “Kyzikos 2010” 33. Kazı Sonuçları Toplantısı Baskıda

[3] F.W. Hasluck, Cyzicus (1910) 188.

[4] C. Mango, Bizans Yeni Roma İmparatorluğu (Çev. G. Ç. Güven İstanbul 2008) 205 Dn. 31.

[5] Mango, Age. 217.

[6] R. Krautheimer, Early Christian and Byzantine Architecture (London 1986) 392 Abb.354c.

[7] Krautheimer, Age. 428 Abb.386.

[8] Krautheimer, Age. 369 Abb.327a.

[9] A. Yaylalı-V. Özkaya, “1994 Kyzikos Arkeolojik Kazısı”, XVII. Kazı Sonuçları Toplantısı II (1995) 313; N. Koçhan, K. Meral, H. Motor, A. C. Has, “Kyzikos 2009” 32. Kazı Sonuçları Toplantısı 1. Cilt, 188, Resim 1.


Leave a Reply

Kyzikos Harita

N. KOÇHAN, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları, Bursa 2011, Çiz. 2

N. KOÇHAN, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları,Bursa 2011, Çiz. 2