2012 Yılı Kazı Raporu

Nurettin KOÇHAN*
Korkmaz MERAL

Kyzikos antik kenti, Balıkesir ili Erdek ilçesi sınırları içinde, Erdek-Bandırma karayolu üzerinde yer almaktadır.
2012 yılı kazı çalışmaları Bakanlık temsilcisi, Erzincan Müzesi’nden Uzm. Arkeolog Hüseyin TOPRAK’ın gelmesiyle 19 Haziran-15 Ağustos 2012 tarihleri arasında gerçekleştirilmiştir[1]. İlk gün, kazının yapılacağı Hadrian Tapınağı’nın otlarla kaplanan alan temizlenerek daha sağlıklı çalışma ortamı oluşturulmuştur (Resim 1).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

2012 yılı kazı çalışmaları Hadrian Tapınağı’nda sürdürüldü (Çizim 1), ancak daha önce planlandığı şekilde Nekropol alanında da Jeofizik çalışmalarına devam edildi.
Çizim 1

Ayrıca bu dönem Bakanlıktan gelen yazılar doğrultusunda Bandırma-Erdek karayolu üzerindeki Su Kemeri ve Yukarı Yapıcı köyü Düzler Mahallesi’nde sit alanıyla ilgili çalışmalar da yapılmıştır. Bu alanların dışında nekropol alanında yapılan kaçak kazı girişimi nedeniyle kaçak kazı yapılan alanda kısa süreli bir çalışma gerçekleştirilmiştir.

Hadrian Tapınağı Çalışmaları
2006-2009 yılları arasında tapınağın doğu ön yüzünde ve güney uzun yüzde çalışmalara devam edilirken son üç yıl çalışmalar tapınağın sadece güneybatı ve batı kısımlarında yapılmıştır.
Kyzikos Hadrian Tapınağı’nın uzunluğunu tam olarak tespit etmek için 2010 ve 2011 yılı çalışmaları sadece güneybatı alanda yoğunlaştırılarak tapınağın güneybatı köşesi ortaya çıkarılmıştı. 2012 yılı çalışmaları ise tapınağın batı tarafında kuzeye ve çalışma alanı açmak amacıyla batıya doğru devam ettirilmiştir.
2012 döneminde batı yönünde kazıya 31A-G açmalarının bir bölümünden başlanmış ve batıya doğru 34A-D açmalarının bir bölümüne kadar, yine 26 E-G açmalarında batıya doğru çalışmalar yapılmıştır (Çizim 1).
Çizim 1
2010 yılı çalışmalarında kazının son günlerine doğru tapınakla farklı işçilik gösteren duvar kalıntılarıyla karşılaşmıştık. 2011 yılında bu alanda sürdürülen çalışmalarda, bu yapının geç dönemde tapınağın güneybatı bölümüne eklendiği anlaşılmıştı. 2012 kazı döneminde tapınağın batısındaki basamaklar üzerine inşa edilen geç dönem (Ortaçağ) yapısının işlevini belirlemeye yönelik olarak 27 E-G ve 26 E-G açmalarında da çalışmalara devam edilmiştir (Çizim 2).
Çizim 2

Duvar işçiliği, kullanılan moloz taşlar ve devşirme malzemeler geç dönemde yapıldığı konusundaki düşüncelerimizi desteklemektedir (Resim 1, 2).

 

SAMSUNG DIGITAL CAMERA
Ancak sonradan eklenen yapının tamamı ortaya çıkarılamadığı için plan ve işlevi konusunda net bir şey söylemek mümkün olmamıştır. 2011 yılında sunulan bildiride de belirtildiği gibi MS 10-11. yüzyıl kiliselerinin ön kısımları ile benzerlik gösteren yapının benzer amaçla yapılmış olabileceğini akla getirmektedir[2].
Tapınağın batı kısmındaki moloz toprak içinde kalınlıkları yaklaşık 30-40 cm arasında değişen mermer kırıklarından oluşan tabakalar görülmektedir (Resim 3).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Bu tabakalar tapınağa ait mimari elemanların başka yapılarda kullanılmak için taşınırken ya da kireç ocağına atmak için kırılmaları sonucu oluşmuş tabakalardır. Bu da tapınaktaki tahribatın ne kadar fazla olduğunu göstermektedir.
Çalışmalarımızda tapınağın stylobatı ile üst yapısına ait bezemeli mimari parçalar, frize veya boyutları daha büyük olması ve batı yönde ele geçmiş olmaları nedeniyle batı alınlığa ait olabilecek insan ve hayvan figürlerinin vücutlarına ait parçalar ele geçmiştir (Resim 4, 5).
tttt

 

Resim 5

Friz veya alınlığa ait olduğunu düşündüğümüz kabartmaların büyük bölümü birbirine çok yakın alanlardan çıkarılmıştır. Çalışmalarda aynı figürlere ait olan parçalar birleştirilerek tamamlamalar yapılmıştır. Bulunan figürlerin bazıları daha büyük olmaları nedeniyle belki de alınlık kısmına ait olabilir. Önceki yıllarda ele geçen figürler savaşçı olarak betimlenmişlerdi. Bu dönem ele geçen örnekler de aynı konuları içermektedir. Ancak Hadrian Tapınağı’nın zaman içerisinde aşırı tahrip olması ve yağmalanması nedeniyle, bu güne kadar yapılan kazılarda frizin yüksekliğini belirleyebileceğimiz ölçülerde sağlam parçalar bulunamamıştır. Bu problem bütün üst yapı için geçerli olan bir durumdur.
Ayrıca tapınağın alınlık simasına ait mimari bezemeli parçaların bulunması da bunların alınlığa ait olabileceği görüşünü az da olsa destekler niteliktedir (Resim 5). Üzerinde açık-kapalı palmetlerin yer aldığı bezemeler Antoninler dönemi üslubunu gösteriyor.
Tapınakta bulunan bazı sütun tamburları ise tam olarak işlenmemiş (Resim 5), bu da tapınağın MS 155 yılında geçirdiği depremde tahrip olduğunu[3] ve olasılıkla tamamlanmadığını gösterebilir.
Tapınağın güneybatı köşesinde yapılan çalışmalarda 31D açmasında yan yana gelecek şekilde yerleştirilmiş 7 adet amphora (Resim 7-9, Çizim 3)

Çizim 3

ve bunların hemen yanında kuzeybatı-güneydoğu uzantılı kiremit mezar ortaya çıkarıldı (Resim 6).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Bu seramikler tapınak zemin döşemesinin yaklaşık 50 cm altında ortaya çıkarılmıştır. Oval gövdeye sahip olan amphoraların kaideleri yoktur (Resim 7-9).
ttt1

 

Resim 8
Resim 9

Gövdelerinde birbirine paralel yivler bulunmaktadır. Yapım yeri veya ustasını gösteren herhangi bir işaret ya da mühre rastlanmamıştır. Bu tipolojik özelliklere sahip olan amphoralar Akdeniz dünyasında genel olarak MS 5. yüzyıldan 7. yüzyılın ilk dönemlerine kadar kullanım görmüştür[4].
Günlük yaşam ve ticari alanda sıvı koymak için yaygın kullanıma sahip olan amphoralar ve diğer pişmiş toprak kaplar MS 7. yüzyıl mezarlarında da kullanıldığı bilinmektedir[5]. Roma yakınlarındaki Ostia’da belirlenen mezar çeşitlerinden birisi de pişmiş toprak kap veya kapların yan yana dizilmesiyle oluşturulan mezarlardır[6]. Erken Dönem Bizans mezarlarında oldukça fazla amphora parçalarına rastlanabilmektedir[7]. Tam olarak bu anılan mezar tipinde olmasa da Kyzikos Hadrian Tapınağı 31 D açmasında (Çizim 1) bulunan amphoraların dizilimi ve bu dizilimin yanında kiremit mezarın yer alması (Çizim 3), amphoraların günlük kullanım amacının dışında, mezarla bağlantılı olabileceğini akla getirmektedir.
Su Kemeri Çalışmaları
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün isteği üzerine Su Kemerinde de çalışmalar yapılmış, daha önceki yıllarda çekilen resimleriyle karşılaştırmalar yapılarak aradaki zaman diliminde ki değişiklikler tespit edilmeye çalışılmıştır (Resim 10).
Resim 10

Bursa Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü ile konu hakkında gerekli görüşmeler yapılarak su kemerinin varlığının devam ettirilmesi için ancak güçlendirme yapılabileceğine karar verilmiştir. Bunun içinde yapılacak güçlendirmede kullanılacak harcın türünü belirleyebilmemiz için yapıdan alınan harç Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuvarı Müdürlüğü’ne gönderilmiştir. Buradan gelen sonuçlar doğrultusunda ilgili yapıda gerekli görülen güçlendirme çalışmalarının yapılması amaçlanmaktadır.
Sit Alanı Çalışmaları
Erdek ilçesi Düzler Mahallesinde 23 Temmuz – 04 Ağustos 2012 tarihleri arasında sit alanı ile ilgili çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Sit alanındaki bahsi geçen parsellerde, 3X3 m ölçülerinde toplam 43 sondaj çalışması yapılmıştır. Bu sondajlarda 100-160 cm arasında değişen derinliğe inilmiştir. Bu ölçüde ki derinliklerin belirleyici unsurları deniz kumuna ulaşılması, zemin suyu seviyesi ya da her iki belirleyici unsurun birlikteliğidir.
Bu sondajlarda arkeolojik değere sahip, herhangi bir buluntuya rastlanmamıştır. 2013 Kazı döneminde kalınan noktadan çalışmaların devam ettirilmesi ve sonuç raporunun sunulması planlanmaktadır.
Nekropol Alanındaki Çalışmalar
Kaçak Kazı Yapılan Alandaki Çalışmalar: Antik kentin batı nekropolünde (Erdek Yukarıyapıcı P.10 Ada 101 Parsel 1’de) kesin yapılış tarihi belirlenemeyen, ancak kazı başlamadan önce yapıldığı düşünülen kaçak kazı nedeniyle bir çalışma yapılmıştır (Resim 11, Çizim 4)
SAMSUNG DIGITAL CAMERA
Çizim 4

Kaçak kazının yapıldığı alanda gerekli yüzey taraması yapılmış ve kazılıp tekrar doldurulan alanı içine alacak şekilde 2×4 m ölçülerinde sondaj açılmıştır. Özellikle dar kenarı üzerine dikilen taşın kuzey tarafında çalışma yapıldığı için bu alandan yaklaşık -55 cm’de blok taşlara rastlanmış, -100 cm derinliğe kadar yumuşak dolgu toprak boşaltılmıştır. Çalışmaların devam ettirildiği alanda ortalama -160 cm derinliğe kadar inilmiştir. Tabanı sert toprak ve taşlarla dolu olan alanının doğu, batı ve güney tarafında mermer bloklara yer verilirken kuzey tarafta 125 cm uzunluğunda moloz taşlardan yapılmış örgü duvar tespit edilmiştir. Kazılan alanın güneyinde bulunan 223x70x35 cm ölçülerindeki blok taşın kaçak kazı çalışması sırasında bulunduğu noktadan oynatılarak uzun dar kenarının üzerine dikildiği anlaşılmıştır. Alanın işlevinin tespitine yönelik olarak çalışmalar davam ettirilmiş, blok taşın kaldırıldığı noktadan aşağıya doğru derinleştirilerek, ayrıca kuzey tarafındaki bloğun devamının görülebilmesi için belirli oranda kuzeye doğru çalışma devam ettirilmiştir. Bu çalışmalar sırasında açılan alanda herhangi bir buluntuya rastlanmamıştır.
Batı nekropol alanındaki bu kalıntının bir anıtın kaidesi olabileceğini düşünmekteyiz. Batı nekropol alanında gerekli kamulaştırmalar yapıldığı takdirde gelecek yıllarda yapılacak düzenli kazı çalışmaları sayesinde bu kalıntıların işlevleri tam olarak ortaya konabilecektir.
Arkeojeofizik Araştırmaları: Batı nekropol alanında Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Çağrı Çaylak yönetiminde 2011 yılında başlayan ve bu dönemde devam eden arkeojeofizik araştırmaları tamamlanmış olup, ayrı bir rapor halinde de sunulmuştur[8]. Kyzikos antik kenti Nekropol alanında gerçekleştirilen arkeojeofizik çalışmada, Manyetik (Sezyum Manyetometresi) ve Elektromanyetik (Yer Radarı, GPR) olmak üzere iki farklı jeofizik yöntem uygulanmıştır.
Çalışma alanında yapılan manyetik ve yer radarı ölçümleri, yaklaşık 75×54 m boyutlarında, toplamda 4050 m2 lik alanda gerçekleştirilmiştir. Ölçümler sırasında Profil aralıkları 1 m, her bir profil üzerindeki ölçüm noktası aralıkları 1 m olarak belirlenmiştir.
Arkeojeofizik çalışma da, yeraltında saklı kalmış olası arkeolojik yapıların belirlenmesine çalışılmıştır. Kyzikos antik kenti nekropol alanında olası yeraltı arkeolojik yapıların fiziksel özelliklerine ve ortam koşullarına uygun Manyetik (Sezyum Manyetometresi) ve Elektromanyetik (Yer Radarı) yöntemler tercih edilmiştir. İki yöntem sonucu elde edilen bilgiler değerlendirilmiş ve sonuçları karşılaştırılarak veriler ortaya konmuştur. Elde edilen verilen, jeofizik taraması yapılan parselin kuzey yarısında kalıntıların daha yoğun olduğunu göstermektedir.
Kazı Evindeki Çalışmalar
2012 Kazı Evinde, Hadrian Tapınağı’nda yapılan kazılarda elde edilen buluntuların çizim, envanter ve fotoğraflama çalışmaları yapılmıştır.

Son Gün Çalışmaları
Kazının sonunda çalışma alanı temizlendi, çizimleri yapıldı ve fotoğrafları çekildi. 2012 yılı Kyzikos Antik Kentinde yapılan kazı çalışmalarında ele geçen, 21 (yirmi bir) envanterlik ve 20 adet etütlük eser Bandırma Müzesi Müdürlüğü’ne teslim edilmiştir.

 

 

 

 Yrd. Doç. Dr. Nurettin KOÇHAN, Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 25240-ERZURUM

Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü 25240-ERZURUM

[1] Başkanlığımdaki kazıya Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeofizik Mühendisliği Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Çağrı ÇAYLAK, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yüksek Lisans öğrencileri, Ahmet TERCANLIOĞLU, Semra KARABIYIK, Yaşar ARLI, Ayşe YILDIRIM ve Serdal GÜNDOĞDU ile Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğrencilerinden Burak AÇIKBAŞ, Cengiz ÖCÜT, Ömer ERCAN, Ahmet Eren ARSLAN, Murat GEZER, Samet AYDIN, Adem GÜRGÜR, Hakkı Arda ŞAKACI, Emin TAŞPINAR, Murat AKBUĞA, Levim GÜNEY ve Duygu POLAT katılmıştır. Kazı çalışmalarına izin veren ve maddi yönden destekleyen Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne, Erdek Belediye Başkanlığına, Atatürk Üniversitesi’ne, Balıkesir Valiliği İl Özel İdaresine, Erdek Kaymakamlığı’na, Bakanlık temsilcisi Uzm. Hüseyin TOPRAK’a ve kazı ekibine teşekkür ederim.

[2] Nurettin Koçhan- Korkmaz Meral, “Kyzikos 2011” (34. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 23-28 Mayıs 2012 ÇORUM) 34. Kazı Sonuçları Toplantısı 2. Cilt, Pegasus Görsel İletişim Hizmetleri ÇORUM-2013, 337.
[3] Nurettin Koçhan, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları, Bursa 2011, 79.

[4]T. Oğuz Alp Özen, Bodrum Müzesi Ticari Amphoraları, Türk Arkeoloji Dergisi, sayı: XXII-2, 1975, s.13; Caroline Williams, A Byzantine Well-Deposit from Anemurium (Rough Cilicia), Anatolian Studies, Vol. 27, (1977), s. 182; James Wiseman (Genel Editör), Stobi, Result of the Joint American-Yogoslav Archaeologıcal Investigetıons, 1970-1981, Volume: 1, 1992, s. 96; Charikleia Diamanti, Stamped Late Roman/ Proto Byzantine Amphoras From Halasarna of Kos, Rei Cretariae Romanae Favtorvm Acta, 41, 2010, s. 1.

[5]Nikoleta Pyrrou, Aris Tsaravopoulos, Cătălin Ovidiu Bojica, The Byzantine Settlement of Antikythira (Greece) in the 5th -7th Centuries, Acta Terrae Septemcastresis, V. 1, 2006, s. 224.

[6] Guntram Koch, Erken Hıristiyan Sanatı, (Çev. Ayşe Aydın), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2007, s. 121.

[7] Nikoleta Pyrrou, Aris Tsaravopoulos, Cătălin Ovidiu Bojica, The Byzantine Settlement of Antikythira (Greece) in the 5th -7th Centuries, Acta Terrae Septemcastresis, V. 1, 2006, s. 224.

[8] 2013 yılı Kazı kapanış raporuyla birlikte Bakanlığa sunulmuştur.

Bir Cevap Yazın