2013 Yılı Kazı Raporu

Nurettin KOÇHAN*
Korkmaz MERAL*

Kyzikos antik kenti, Balıkesir ili Erdek ilçesi sınırları içinde, Kapıdağı Yarımadası’nın anakara ile birleştiği kıstağın güney ucunda, Erdek-Bandırma karayolu üzerinde yer almaktadır.
11 Ağustos 2013’de ön hazırlıkları yapılan kazı çalışmaları, Bakanlık temsilcisi, Balıkesir Kuva-yi Milliye Müzesi’nden Arkeolog Sebahattin GÜL’ün gelmesiyle 15 Ağustos – 08 Ekim 2013 tarihleri arasında Hadrian Tapınağı’nda gerçekleştirilmiştir[1].

Hadrian Tapınağı Kazı Çalışmaları
Otlarla kaplanmış olan kazı alanı temizlendi. Böylece, gelen ziyaretçilere daha düzenli bir alan sunmanın yanı sıra çıkan buluntuların sağlıklı değerlendirilmesi için kareleme çalışmalarının yenilendi.
2010 yılında tapınağın zemin seviyesindeki krepis basamağının doğu batı uzunluğunun 116.23 m olduğu ortaya konmuştu[2]. Bu boyutlarıyla Tapınak, Roma Dönemi Anadolu Tapınaklarının en büyüklerindendir.
Olasılıkla MS 1. yüzyılda Jupiter adına inşa edilmeye başlanan ancak MS 10 Kasım 117 yılında meydana gelen depremde, kentteki diğer yapıların yanı sıra henüz inşaat halindeki tapınak da zarar gördü ve Roma İmparatoru Hadrian MS 124 yılında çıktığı Anadolu gezisi sırasında Kyzikos’a geldiğinde maddi yardımda bulundu[3]. Bu destekle Mimar Aristeinatos denetiminde tapınağın inşasına tekrar başlandı. Maddi desteği nedeniyle de tapınağın İmparator Hadrian’a adandığı söylenebilir. Böylece Kyzikos, Anadolu’da Smyrna, Pergamon ve Ephesos’dan sonra İmparator tapınağı yapan kent olmuştur.
MS 167 yılında tapınağın açılışı ile ilgili olarak tapınağın hemen kuzeyinde yer alan Agora’da yaptığı konuşmada Filozof Aristides’in “Evvelce gemiciler dağların şekillerine bakarak adaları birbirinden ayırıyorlardı. Şimdi tapınağınız dağların yerine geçti. Şehriniz fenerlere ve işaret bayraklarına gerek kalmadan gemicilere yol gösteren tek şehirdir” demesi de tapınağın görkemini vurguluyor.
Mimar Aristeinatos’un denetiminde yapılan, 8×16 sütunlu ve dipteros planlı olduğunu düşündüğümüz[4], korinth düzenindeki tapınak, doğu-batı yönünde uzanan yedi tonoz üzerine inşa edilmiştir. Bu gün yalnız üçü görülebilmektedir.
2013 yılı kazılarına 26 E-H, 29 H, 30 H-I, 31 H, 32 – 33 D-H ve 34 A-H açmalarında batıya, kuzeye ve doğuya doğru çalışmalar yapılmıştır (Çizim: 1, Resim: 1).
1

2

2010 yılı çalışmalarında ortaya çıkmaya başlayan ve tapınağın batısındaki basamaklar ile tonozların bir kısmına inşa edilen geç dönem (Ortaçağ) yapısının işlevini belirlemeye yönelik 24 E, 25 E-G, 26 E-H ve 27-28 G- H açmalarında da çalışma sürdürülmüştür.
Tapınağın güneybatı köşesinde yer alan ve gerek farklı işçilik gösteren duvar kalıntıları, gerekse duvarlarında tapınağa ait mermer parçalarının kullanılmasından dolayı geç döneme tarihlediğimiz bu yapı hakkında daha detaylı bilgi edinmek için çalışmalarımızı sürdürdük (Çizim: 1). Çalışmalarımız esnasında doğu, kuzey ve güney yönde ilerlenmiş ve doğuya doğru devam ettiği anlaşılan 2 adet tonoz kalıntısıyla karşılaşılmıştır (Çizim:2, Resim: 2).

çizim 2

Resim 2

Tonozlar büyük oranda tahrip olmuştur. Tonozlardan kuzeydekinin üzerinde yukarı doğru açılan ve üzeri düz taş ile kapatılmış bir havalandırma boşluğu tespit edilmiştir (Resim: 3).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Bu tonozların batısında, tapınağın batı yönünde de içinde havalandırma boşluğu olan tonoz kalıntısıyla karşılaşılmıştır. Bu da Tapınağın kısa kenarlarında da havalandırma boşluklarına yer verildiğini ortaya koymaktadır (Çizim:2, Resim: 4) .
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

2013 kazı döneminden önce, özellikle tapınağın güney uzun kısmında sıkça karşılaştığımız pitoslar[5], bu kazı döneminde de 32H açmasında ortaya çıkarıldı (Çizim: 3).
çizim 3

Tapınağın batı köşesine yakın kısımda ortaya çıkarılan pitosların çapları (1.46 m), önceki yıllarda ortaya çıkarılan pitoslarla aynıdır (Resim: 5).
Resim 5

Pitosların içleri tamamen toprak ve taş parçacıkları doluydu. Olasılıkla Ortaçağda kuru gıda malzemelerini depolamak için kullanılan pitoslar, deprem ve diğer faktörlerden kaynaklanan yıkımlar sonucu tapınağın mimari malzemelerinin altında kalmış, onarılmayacak derecede tahrip olmuştur.
Bu kazı döneminde boyutlarına göre alınlık ya da frize ait olabilecek kabartma parçaları ele geçmiştir (Resim: 6-8).
Resim 6
Resim 7
Resim 8

Ele geçen buluntular daha çok savaşçıların giysili vücut parçaları, miğferli asker başlarıdır. Bunların yanısıra büyük boyutuyla dikkat çeken bir kartal pençesi ile bir de boğa başı bulunmuştur (Resim: 9).
Resim 9

Bu dönem kazılarının belki de en önemli buluntusu korinth sütun başlığıdır (Resim: 1). 32E, 33E açmalarında yer alan başlığın yüksekliği 2.50 m, alt çapı ise 1.90 m dir (Resim: 10, Çizim: 3).
Resim 10

Korinth sütun başlığında alt ve üst sıralarda sekizer olmak üzere toplamda 16 tane akanthus yaprağı bulunmaktadır. Sütun başlığının en üst kısmında yer alan abakusun korunan uzunluğu 2.80 m ve yüksekliği 0.33 m olup, üstte ion kymationu ve altta lesbos kymationu yer almaktadır. Vitruvius’un verdiği ölçülere göre sütun başlığının yüksekliği abakus’un yüksekliğinin yedi katı olmalı ve buna göre sütun başlığının yüksekliği 2.31 m olmalıydı[6]. Yine Vitruvius’un verdiği ölçülere göre sütun başlığının yüksekliği sütun çapına eşit, yani 2.13 m olmalıydı[7]. Bu da tapınağın sütun başlıklarının Vitruvius’un verdiği bilgilerle uyumlu olmadığını göstermektedir. Bu sütun başlığı tapınağın batı kenarının güney tarafındaki sütunlardan birine ait olmalıdır (Çizim: 2). Asıl bulunması gereken yerden yaklaşık 20-22 m uzakta bulunmuştur. . Sütun başlığının ölçülerine en yakın benzeri Lübnan’daki Baalbek Jupiter Tapınağı’nda yer almaktadır. Ancak Baalbek Jupiter Tapınağı sütun başlıklarının yüksekliği 2.50 m’nin altındadır[8].
Vitruvius, Korinth düzenindeki tapınaklarda Dor düzeni elemanlarının da yer alabileceğini belirtir[9]. Bunu doğrulayabilecek guttaelı bir mimari parça da ele geçmiştir.
Olasılıkla tapınağın krepis basamakların kaplanmasında kullanıldığını düşündüğümüz ve daha önce tapınağın güneydoğu kısmında in situ ele geçen kaplamaların bir benzeri mermer blok parçası da bulundu.
2013 kazı döneminde tapınağın mimari unsurlarının yapım aşaması hakkında bilgi verecek, kaba hatları oluşturulmuş; ama tamamlanmamış sütun parçalarına da rastlanmıştır. Bu sütun parçalarında özellikle sütun kannelurlarının işlenme tarzı açıkça ortaya konulabilecek aşamadadır. Tamamlanmamış sütun tanburları, kullanıma açılmasına rağmen, tapınağın tamamen bitirilmemiş olduğunu göstermektedir.
Kazı çalışmalarımız sırasında güneybatı kısımda kandiller de bulundu (MS 3. yy). Bulunan kandillerin ikisinde herhangi bir figür olmamasına karşın, kulp kısmı kırık olan bir kandilin discus bölümünde aşınmış kanatlı eros figürü yer almaktadır (Resim: 11).ww

Önceki kazı dönemlerinde de belirttiğimiz gibi tapınağın mimari elemanları alınarak Bursa ve İstanbul’daki yapılarda kullanıldığı gibi, kireç yapımında da kullanıldığını gösteren kalıntılara bu kazı döneminde de rastlanmıştır (Resim: 12).
SAMSUNG DIGITAL CAMERA

Kazı sonunda bulunan eserler bilimsel açıdan incelendi, çizimler yapıldı, çalışma alanı temizlendi, alanın fotoğrafları çekildi. 2013 yılı Kyzikos Antik Kentinde yapılan kazı çalışmalarında ele geçen, 18 (on sekiz) adet envanterlik eserden, taşınır nitelikte olan toplam 17 (on yedi) adet eser Bandırma Müze Müdürlüğü’nde muhafaza edilmek üzere yetkililere teslim edildi. 1 adet taşınmaz eser de gerekli resmi işlemler yapılarak kazı alanında bırakıldı. Kazı çalışmalarımızda ayrıca 18 (on sekiz) adet etütlük eser bulunmuştur.

 

 

* Doç. Dr. Nurettin KOÇHAN, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü 25240 Erzurum/ TÜRKİYE

*Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü 25240 Erzurum/ TÜRKİYE

[1] Başkanlığımdaki kazıya Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Doktora öğrencisi Ahmet TERCANLIOĞLU, Yüksek Lisans öğrencilerilerinden Semra KARABIYIK, Serdal GÜNDOĞDU ve Ayşe YILDIRIM ile Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğrencilerinden Ömer ERCAN, Ahmet Eren ARSLAN, Murat GEZER, Murat AKBUĞA, Samet AYDIN, Emin TAŞPINAR, Samet AŞÇI, Yusuf Kemal SAYAN, Havva ÖZCAN, Hülya KAZİ, Hakkı Arda ŞAKACI, Ahmet Eren AŞAN, Çağatay AYDIN, Şevki Kağan ÇAKIROĞLU, Oğuzhan KOCAMAN, Ferhat REYHANİ, Oğuzhan GÖNDER, Ramazan BERŞE ve Enes YILDIZ katılmıştır. Kazı çalışmalarına izin veren ve maddi yönden destekleyen Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne, Erdek Belediye’sine, Balıkesir Valiliği İl Özel İdaresi’ne, Erdek Kaymakamlığı’na, Erdek Özel İdaresi’ne, Atatürk Üniversitesine ve Bakanlık temsilcisi Sebahattin GÜL’e teşekkür ederim.

[2] N. Koçhan, “The Temple of Hadrian at Cyzicus in Light of Excavations” Cyzique, une cite majeure et méconnue de la Propontide antique, Paul Verlaine Universite, Colloque 3 et Mars 2011 Metz-Fransa; N. Koçhan, K. Meral, “ Kyzikos 2010” 33. Kazı Sonuçları Toplantısı 1. Cilt, 257-270, Ankara, 2012.

[3] N. Koçhan, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları (Bursa 2011) 77; N. Koçhan,“New Proposals On Cyzicus Hadrian Temple” Centre de Recherche Universıtaıre Lorrain D’Histoire. Cyzique, cité Majeure et Méconnue de la Propontide Antique. Metz, 2014, 283.

[4] N. Koçhan, “New Proposals On Cyzicus Hadrian Temple” Centre de recherche Universıtaıre Lorrain D’Histoire. Cyzique, cité Majeure et Méconnue de la Propontide Antique. Metz, 2014, 292.

[5] A. Yaylalı-V. Özkaya, “ 1994 Kyzikos Arkeolojik Kazısı”, XVII. Kazı Sonuçları Toplantısı II (1995) 313; N. Koçhan, K. Meral, H. Motor, A. C. Has, “Kyzikos 2009” 32. Kazı Sonuçları Toplantısı 1. Cilt, 188, Resim:1.

[6] Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap (Çev. Dr.S.Güven, 1990) IV.I, 11.

[7] Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap (Çev. Dr.S.Güven, 1990) IV.I, 1.

[8] P. Sabel, Baalbek Keeps its Secrets, Stone World, Sep. 2002, 19,9, ProQuest Central, s. 158

[9] Vitruvius, Mimarlık Üzerine On Kitap (Çev. Dr.S.Güven, 1990)IV.I,1

Bir Cevap Yazın