2014 Yılı Kazı Raporu

Nurettin KOÇHAN*
Korkmaz MERAL**
Ahmet Cuneydi HAS***
Ahmet TERCANLIOĞLU****

Kyzikos antik kenti, Marmara Denizi’nin güneyinde yer alan Kapıdağı Yarımadası’nın anakara ile birleştiği kıstağın kuzeyinde, Balıkesir ili sınırları içerisinde, Erdek -Bandırma karayolu üzerinde bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ve Erdek Belediyesi’nin destekleriyle sürdürülen 2014 yılı kazı çalışmaları Hadrian Tapınağı’nda yapılmıştır[1] Bakanlık temsilcisi olarak Balıkesir Kuva-yi Milliye Müzesi’nden Arkeolog Tarkan ÖZAL’ın gelmesiyle 8 Ağustos 2014 tarihinde başlanmıştır. 30 Ağustos 2014 tarihinde kazı temsilcimiz sayın Tarkan ÖZAL’ın elim bir kaza sonucu hayatını kaybetmesi nedeniyle, bu tarihten itibaren Bandırma Arkeoloji Müzesi’nden Arkeolog Tülin TAN’ın Bakanlık Temsilcisi olarak görevlendirilmesiyle kazı çalışmalarına devam edilmiştir. Kyzikos Hadrian Tapınağı’nda gerçekleştirilen 2014 yılı kazı çalışmaları 08.09.2014 tarihinde sona ermiştir.

Hadrian Tapınağı Kazı Çalışmaları
Bu yıl da kazı alanı çalı ve otlardan temizlenerek, rahat bir çalışma ortamı ve gelen ziyaretçilere daha düzenli bir alan sunulmuştur.
Kyzikos Hadrian Tapınağı olasılıkla MS 1. yüzyılda Jupiter (Zeus) adına inşa edilmeye başlanmış[2], ancak inşası uzun süre devam etmiştir. MS 117 yılında kentte meydana gelen deprem[3] diğer yapıların yanı sıra henüz inşaat halindeki tapınağın da tahrip olmasına neden olmuş.
MS 124 yılında başladığı Anadolu gezisi sırasında Kyzikos’a gelen Roma İmparatoru Hadrian’ın yardımlarıyla yapımına yeniden başlanan tapınağa ait ilk bilgileri, MS 2. yüzyılda yaşamış olan Skolast Lucianus’dan ediniyoruz. Mimar Aristeinatos’un denetiminde 8×16 sütunlu, dipteros planlı olarak inşa edildiğini düşündüğümüz (Çizim 1) Hadrian Tapınağı korinth düzeninde, doğu-batı yönünde uzanan yedi tonoz üzerine oturtulmuş ise de bugün tonozların yalnız birkaçı görülebilmektedir .
Çizim 1

Romalı tarihçi Cassius Dio, MS 155 yılında meydana gelen ikinci depremde[4] büyük ölçüde zarar gören Hadrian Tapınağı ile ilgili olarak “mevcut yapıların en güzeli ve en büyük tapınağın” yıkıldı diyor[5]. Zarar gören tapınak MS 167 yılında onarılarak yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Hıristiyanlığın serbest olması ve diğer inançların yasaklanması sonrası tapınak kaderine terk edilmiştir. Bundan sonar tapınakta tahribatlar başlamış olmalı. Doğal yıkımların yanı sıra ayrıca Ortaçağdan itibaren insanoğlunun yaptığı tahribatlar da söz konusudur.
Tarih boyunca çok çeşitli depremlerle karşı karşıya kalan kent, MS 6. yüzyılın ortalarında Doğu Roma İmparatorluğu’nun başkenti Konstantinopolis’in siyasi ve ticari yönden öne çıkması sonucu önemini yitirmiştir[6].
Kyzikos antik kentinde 2014 yılı kazıları tapınağın güneybatı ve batı tarafındaki 29 H-J, 30 I-J, 31 I, 32 G, 33 F-G-H, 34 B-C-D-E-F-G-H, 35 B-C-D-E-F-G-H, 36 B-C-D-E-F-G açmalarında gerçekleştirilmiştir (Çizim 2).
Çizim 2

Bu açmalarda dolgu toprağın kaldırılması ve Hadrian Tapınağı’nın batı kısmının ortaya çıkarılmasına devam edilmiştir. Aynı zamanda Hadrian Tapınağı’nın batısında kalan alanın genişletilerek yapıya ait çıkacak mimari elemanları bırakacak yer temin edilmesi amaçlanmıştır.
2006 yılından itibaren yapılan kazı çalışmalarında tapınağın tahrip edilmeye devam edildiğini gösteren en önemli kanıtlarından biri geç döneme ait kireç kuyularıdır[7]. 2009 yılında tapınağın doğu tarafında, 2010 yılında da batı tarafında yapılan çalışmalar sırasında geniş bir alana yayılan yangın katmanları tespit edilmiştir[8]. 2009 yılında tapınağın doğu tarafında K3-4 açmalarında Cumhuriyet dönemine ait 3.30 m çapında, 2.50 m derinliğinde bir kireç kuyusu ortaya çıkarılmıştı. 2014 yılı çalışmalarında, yine Cumhuriyet Dönemi’ne ait, iki adet kireç kuyusu daha tespit edilmiştir (Çizim 3).
Çizim 3
Tapınağın güneybatı tarafında bulunan kuyulardan biri belirli oranda sağlam kalırken diğeri tamamen tahrip olmuştur. Devşirme ve moloz taşlardan gelişi güzel yapılan kuyulardan 35C, D açmalarında yer alan kuyu yaklaşık 2.60 m çapında olup ortalama 1 m yüksekliğe kadar korunmuştur (Resim 1).

 

Resim 1

Belirlenen yangın katmanları ve bu geç dönem kireç kuyuları, Hadrian Tapınağı alanındaki tahribatın 20. yüzyılın ortalarına kadar devam ettiğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Hadrian Tapınağı’nın tahrip olmasına neden olan unsurlardan biri de belirli bir dönem mezarlık ve depo alanı olarak kullanılmasıdır. 2014 yılı çalışmalarında da 32-33-G açmasında kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu, kiremit mezar bulunmuştur (Resim 2, 3).
Resim 2
Resim 3

Genellikle buluntu vermeyen bu mezarlar Orta Çağ’a aittir. 2006-2014 yılları arasında yapılan çalışmalarda çok sayıda bu tür mezar ve depolama amaçlı pythoslar ortaya çıkarıldı[9]. Mezarlar tapınağın etrafında gelişi güzel yerlerde ve kodlarda karşımıza çıkmaktadır. 2006 sonrası kazılarda açılan 10’dan fazla mezarın çoğunluğunu kiremit örnekler oluştururken, bazen küçük çocukları gömmek için küp mezarların kullanıldığı da görülmüştür. Orta çağa ait olmaları nedeniyle ölü hediyelerinin olmadığı mezarlar büyük oranda zarar görmüş ve kiremit örtüleri çökmüştür. Bütün olumsuzluklara rağmen dönemin gömü geleneği hakkında bilgi vermesi ve tapınağın terk edildikten sonra zamanla alanın farklı amaçlar için kullanıldığını göstermesi açısından önemlidir.
Doğu batı yönünde uzanan Tapınak ile ilgili kesin veriler olmadığından yapılan araştırmalarda planı ve ölçüleri hep tartışılmıştır. Kyzikos Hadrian tapınağı ile ilgili araştırma yapanlar, tapınağın ölçülerini belirlerken, genel olarak Ancona’lı Cyriacus’un verdiği ölçüleri kullanmışlardır. Cyriacus, tapınağın stylobat ölçülerini yaklaşık olarak 240 x110 cubit yani 360 x165 feet (106.56×48.84 m) olarak verir[10]. 2010 yılı kazı çalışmaları sonucu tapınağın güney uzun kısmın döşeme seviyesindeki krepis’in ölçüsünün 116.23 m olduğu tespit edildi. Yaptığımız incelemelere göre tapınağın kısa kenarlarının da 70 m ye yakın olduğunu tahmin ediyoruz. Bu tespitler de daha önce önerilen ölçülerin değişebileceğini göstermektedir (Resim 4).
Resim 4

Hadrian Tapınağı’nın batısındaki galerilerde yapılan kısa süreli çalışmalar, tapınağın uzun kenarlarında yer alan sütunların yerleştirilmeleri konusundaki düşüncelerimizi değiştirdi. Güney uzun tarafta zemin döşemesinden itibaren beşinci basamakta yer alan havalandırma boşlukları, hemen kuzeyinde yer alan ve boydan boya uzanan galeriye açılmaktadır (Resim 5).
Resim 5
Bu havalandırma boşluklarının 15 adet olduğu yapılan çalışmalarda tespit edilmişti. 2013 yılından itibaren tapınağın üzerine oturduğu tonozlarda yaptığımız çalışmalardan hareketle, daha önce havalandırmalar arasına denk geldiğini düşündüğümüz sütunların, bu bölümlerin üzerlerinin olasılıkla tonozla örtülü olması nedeniyle, havalandırma boşluklarının üzerine oturtulduğunu düşünmekteyiz. Çünkü havalandırmalar arasında kalan boşluklarda odalara yer verilmiştir (Resim 6).
Resim 6

Tapınağın boyutlarını ve sütunların ağırlığını dikkate aldığımızda sütunların altı dolu olan havalandırma boşlukları üzerinde olma olasılığı daha çok ön plana çıkıyor. İlerleyen yıllarda yapılacak çalışmalar sonucu bu durum daha kesin verilerle ortaya konacaktır.
2014 yılı kazı çalışmalarında geçen sezon olduğu gibi yine kırık halde heykeltıraşlık eserleri parçalar halinde bulunmuştur. Bunlar arasında en kayda değer olanları kabartma heykeltıraşlık eseri olan ait iki adet baş parçasıdır. 29 H açmasında bulunan 3 nolu envanterlik eserimizin yüz ve saç ayrıntıları daha iyi durumdayken, 33 H açmasındaki 6 nolu envanterlik eserin saçı ve sadece yüzünün sağ tarafı ve özellikle gözü seçilebilmektedir (Resim 7).222

Bu kazı döneminde de ele geçen iki kabartma başında, gerek göz unsurlarının işlenmesi ve saç modelleri gerekse yüz hatlarının verilişi, Hadrian sonrası dönemin özelliklerini yansıtmaktadır.[11] Hadrian dönemi ve sonrasında oldukça ön plana çıkan bir özellik olan mermer heykellerde göz bebeğinin oyulması ve göz bebeği unsurlarının kazıma yöntemiyle verilmesi Kyzikos Hadrian tapınağında ele geçen birçok kabartmada karşımıza çıkmaktadır. Özellikle bazı kadın portrelerinde gördüğümüz yüzün etli bir geçişe sahip olması, göz kapağı ve göz bebeğinin özenle işlenişi, saçın başin arkasında toplanması, dudakların hafif dış bükey verilmesi MS 2. yy ortalarında Roma dünyasında mermer malzeme ile yapılan plastik sanatlarda dikkat çekmektedir. Bu bilgiler ışığında, Kyzikos Hadrian tapınağında 2014 kazı döneminde ele geçen kabartma başlarından ikisinin genel özellikleri göz önüne alındığında MS 150-165 yıllarına ait olduğu söylenebilir. Bu örneklerle benzer özellikler taşıyan heykeltraşlık eserlere Anadolu’nun farklı bölgelerinde de rastlamak mümkündür[12]. Ayrıca 34 E açmasında bulunan kırmızı astarlı, üzerinde kabartma iki figürün yer aldığı (satyr-menad) seramik parçası da dikkat çekicidir (Resim 8).
Resim 8

2010 yılı çalışmalarında tapınağın güneybatı köşesinde tapınakla farklı işçilik gösteren duvar kalıntıları ile karşılaşılmış ve son yıllarda bu alanda çalışmalar yoğunlaştırılmıştır. Devam eden çalışmalarda, bu yapının geç dönemde tapınağın güneybatı bölümüne eklendiği anlaşılmıştır (Resim 9).
Resim 9
Duvar işçiliği, kullanılan moloz taşlar ve devşirme malzemeler geç dönemde yapıldığı konusundaki düşüncelerimizi desteklemektedir 2014 yılı çalışmalarında tapınağın güneybatı bölümünde açılan sondajlar neticesinde tapınağın batısındaki yıkık tonozların zemini ile geç dönem yapısının zeminin aynı seviyelerde olduğunu anlaşıldı. Ancak mevcut haliyle yapının işlevi konusunda kesin bir şey söylemek mümkün değil. İlerleyen yıllarda yapının hangi amaçla buraya yapılmış olduğu daha kesin olarak ortaya konacaktır.
Tapınağın etrafında zemine döşenen mermer plakaların hangi düzende yerleştirildikleri hakkında bilgi edinmek için açılan açmalardan, tapınağın alanının önce düzeltilip sıkıştırıldığı (Resim 10),
Resim 10

sonra üzerine kaba hatları ile düzeltilen taşların yerleştirildiği (Resim 11) ve bunların üzerine de düz mermer plakaların konduğunu göstermektedir (Resim 12).
Resim 11
Resim 12

Kazının sonunda çalışma alanı temizlenmiş, ayrıntılı fotoğraf çekimleri ile beraber çizimleri yapılmıştır. 2014 yılında Kyzikos antik kentinde yapılan kazı çalışmalarında bulunan 6 (altı) adet taşınabilir nitelikteki envanterlik eser (envanter fişleri ile birlikte) ile 21 (yirmibir) adet etütlük (taşınır) eser Bandırma Arkeoloji Müzesine teslim edilmiştir. Tahrip edilmiş olan bu eserlerin yanı sıra, aynı şekilde tahrip edilmiş bezemeli bir çok mimari eleman da bulunmuştur. Ayrıca gelen ziyaretçilerin güvenliği için uyarıcı levhalar konmuştur (Resim 13).
Resim13

Nekropol alanında bir parselin kamulaştırma işlemleri tamamlanmak üzeredir. Bize devredildiğinde bu alanda da kazıya başlanacaktır.

Kazı Evi ile İlgili Çalışmalar
Kazı evi yapımı konusundaki çalışmalarımız uzun zamandır devam etmektedir. Kazı evinin plan ve projeleri çizilerek, Bursa Karayolları Bölge Müdürlüğü ve Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’nden proje ile ilgili onay alınmıştır. Bölgede bulunan işadamları ile kazı evi yapımı ile ilgili görüşmeler devam etmektedir.

 

 

 

*Doç. Dr. Nurettin KOÇHAN, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü 25240 Erzurum/ TÜRKİYE

**Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü 25240 Erzurum/ TÜRKİYE

***Arş.Gör.Ahmet Cüneydi HAS, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü 25240 Erzurum/ TÜRKİYE

****Ahmet TERCANLIOĞLU Atatürk Üniversitesi. Sosyal Bil. Enstitüsü Doktora öğrencisi 25240 Erzurum/ TÜRKİYE

[1] Başkanlığımdaki kazıya Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Yrd. Doç. Dr. Korkmaz MERAL, Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Arş. Gör. Ahmet Cuneydi HAS, Doktora öğrencisi Ahmet TERCANLIOĞLU, Yüksek Lisans öğrencilerilerinden Ayşe YILDIRIM, Tuba AYDIN ile Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü öğrencilerinden Ahmet Eren ARSLAN, Murat GEZER, Havva ÖZCAN, Ahmet Şerif KARAGÖZ, Büşra Gülay KAYA, Murat AKBUĞA, Sultan GÜR, Samet AYDIN, Ahmet Eren AŞAN, Şevki Kağan ÇAKIROĞLU, Oğuzhan KOCAMAN, Oğuzhan GÖNDER, Enes YILDIZ, Ahmet TAŞKIN, Ömer Faruk ULUDAĞ, Yaşar Emre CANDAŞ, Ahmet KOÇER, Rüştü BALCI, Murat SARIGÜL, Adem GÜRGÜR, Esranur KABUL, Sezen YERDELEN ve Öznur DAŞTAN katılmıştır. Kazı çalışmalarına izin veren ve maddi yönden destekleyen Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’ne, Erdek Belediye’sine, Balıkesir Valiliği’ne, Erdek Kaymakamlığı’na, Atatürk Üniversitesi’ne ve Bakanlık temsilcilerimiz Tülin TAN’a teşekkür eder, kazı döneminde ebedi yolculuğa uğurladığımız Bakanlık temsilcilerimiz Tarkan ÖZAL’ a da Allah’tan rahmet dileriz.

[2] J. Malalae, Chronographia, Bonn, 1831, 279; Th. Reinach, Sur L’Epoque et le Nambre des Néocorats De Cyzique in Rev. Num VIII. 1890, 518; F.W. Hasluck, Cyzicus, Cambridge, 1910, 10.

[3] J. Malalae, Chronographia, Bonn, 1831, 279; R.M. Ertüzün, Kapıdağı Yarımadası ve Çevresindeki Adalar. Tarih ve Arkeolojisi Üzerinde Araştırmalar, Ankara, 1964, 124, 34.
[4] H. Soysal, S. Sipahioğlu, D. Kolçak, Y. Altınok, Türkiye ve Çevresinin Tarihsel Deprem Kataloğu, Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu, Matematik-Fiziki ve Biyolojik Araştırma Grubu, Proje No: YBAG 341, İstanbul, 1981, 31.

[5] G. Perrot, E. Guillaume, “Le Temple d’Hadrian a Cyzique”, Revue Archeologique 9, 1864.I, 356.

[6] R. M. Ertüzün, Kapıdağı Yarımadası ve Çevresindeki Adalar. Tarih ve Arkeolojisi Üzerinde Araştırmalar Ankara 1964, 128; N. Koçhan, Kyzikos Tarihi ve Mimari Kalıntıları (Bursa 2011) 79.

[7] N. Koçhan, K. Meral, H. Motor, A. C. Has, “Kyzikos, 2009” 32. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara 2011, 189, Res. 4; N. Koçhan, K. Meral, “Kyzikos 2010”, 33. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara, 2012, 261, Res. 3.

[8] N. Koçhan, K. Meral, H. Motor, F. Güneş, “Kyzikos 2006 Yılı Kazısı” 29. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara, 2008, 13; N. Koçhan, K. Meral, “Kyzikos 2010”, 33. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara, 2012, 261, Res. 3.

[9] N. Koçhan, K. Meral, H. Motor, F. Güneş, “Kyzikos 2006 Yılı Kazısı” 29. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara, 200812, Res. 2; N. Koçhan, K. Meral, F. Güneş, “Kyzikos 2007 Yılı Kazıları”, 30. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara, 2009, 165, Res. 7; N. Koçhan, K. Meral, H. Motor, A. C. Has, “Kyzikos, 2009” 32. Kazı Sonuçları Toplantısı 1, Ankara-2011, 189.

[10] Th. Reinach, Sur L’Epoque et le Nambre des Néocorats De Cyzique in Rev. Num VIII. 1890, 526; F.W. Hasluck, Cyzicus, Cambridge, 1910, 11; A. Barattolo, “The Temple of Hadrian-Zeus at Cyzicus. A New Proposed Reconstruction for a Fresh Architectonic and İdeological İnterpretation” İstanbuler Mitteilungen, 45, 1995, 79.

[11] Jane FEJFER, Roman Portraits in Context, s. 354, Walter der Gruyter, Berlin 2009

[12] Ramazan ÖZGAN, Roma Portre Sanatı II , s. 251, Ege Yayınları, İstanbul

Bir Cevap Yazın